جواب حلّى و اما حل اشكال : شما گفتيد كه ما از معدوم خبر مىدهيم و حال آنكه از لا شىء نمىشود خبر داد ، پس معدوم شىء است . اين را جواب مىدهيم به اينكه اين حرف همان شبههء معدوم مطلق است « 1 » و ما اين شبهه را كه مىگوييد ما از معدوم [ مطلق ] خبر مىدهيم حل مىكنيم ؛ مىگوييم : آيا از معدوم مطلق خبر مىدهيد ، يعنى معدومى كه هم در ذهن معدوم باشد و هم در خارج و هيچ خبرى از او نباشد نه در ذهن و نه در خارج ؟ اگر چنين باشد هيچ وقت خبر داده نمىشود . هر وقت شما از معدوم خبر مىدهيد از معدوم در خارج و موجود در ذهن خبر داده‌ايد و به اعتبار وجودش در ذهن است كه مخبر عنه واقع مىشود . مثلا اگر شما خبر مىدهيد از « بحر من زيبق » اين معدوم در خارج است ولى موجود در ذهن است . اين به اعتبار مرحلهء ذهن وجود دارد و به اعتبار وجود ذهنى خودش است كه موضوع واقع شده است و حال آنكه آنچه كه عقل مىگويد محال است مخبر عنه واقع بشود آنى است كه نه در ذهن موجود باشد و نه در خارج ( المعدوم المطلق - يعنى اللاموجود فى الخارج و اللاموجود فى الذهن - لا يخبر عنه ) « 2 » . حتى بعد ما در شبههء معدوم مطلق ( يعنى همين شبهه‌اى كه الآن طرح كرديم و گفتيم بعد باز روى آن بحث مىكنيم ) مىگوييم نه فقط از معدوم خبر مىدهيم ، بلكه ما مىتوانيم از خود معدوم مطلق هم خبر بدهيم ، با اينكه از معدوم مطلق نمىشود خبر داد ؛ مىگوييم : « اللاموجود فى الخارج و فى الذهن كذا » ؛ مىتوانيم يك كذائى برايش ثابت كنيم . ولى همان « اللاموجود فى الخارج و فى الذهن » در عين حال موجود فى الذهن است ؛ يعنى به حسب حمل اولى لا موجود فى الذهن است و واقعيتش موجود فى الذهن است . همان كه شما مىگوييد : « اللاموجود فى الخارج اللاموجود فى الذهن » ، فى عين أنّه لا موجود فى الذهن موجود فى الذهن . آن ، هم لا موجود فى الذهن است ( به حمل اولى ) و هم موجود فى الذهن

--> ( 1 ) . اين مثال لا شىء و لا ثابت هم در شبههء معدوم مطلق خواهد آمد . ( 2 ) . البته مىدانم كه در اينجا اين شبهه پيش مىآيد كه چطور اين ، هم معدوم است و هم موجود ؟ - تفاوت حمل بايد باشد . استاد : بله ، مسأله تفاوت حمل است .